انتخاب مدت مشاوره تلفنی و ارتباط سریع با وکیل
اعسار و ناتوانی از پرداخت محکوم‌به و شرایط تقسیط بدهی و اعتراض به رأی اعسار را در این متن مطالعه می کنید.
اگر به پرداخت مبلغی به موجب حکم دادگاه محکوم شده‌اید اما توانایی پرداخت یکجای آن را ندارید، ممکن است بتوانید با طرح دعوای اعسار از پرداخت محکوم‌به، از دادگاه تقاضای تقسیط بدهی یا تعیین مهلت مناسب برای پرداخت کنید.
اعسار به معنای نداشتن توانایی مالی برای پرداخت بدهی است و صرف ادعای ناتوانی مالی برای پذیرش آن کافی نیست. دادگاه با بررسی وضعیت مالی، درآمد، اموال، هزینه‌های ضروری زندگی و دلایل ارائه‌شده درباره اعسار تصمیم می‌گیرد.
از سوی دیگر، اگر طلبکار هستید و دادگاه ادعای اعسار بدهکار را پذیرفته است، می‌توانید در صورت وجود دلایل قانونی نسبت به رأی صادرشده اعتراض کنید.
در این صفحه شرایط قانونی اعسار، مدارک مورد نیاز، نحوه رسیدگی دادگاه، تقسیط بدهی و راه‌های اعتراض به رأی اعسار را بررسی می‌کنیم.
اعسار از پرداخت محکوم‌به چیست؟
اعسار از پرداخت محکوم‌به زمانی مطرح می‌شود که شخص به موجب حکم دادگاه به پرداخت وجه یا تسلیم مال محکوم شده باشد اما به دلیل نداشتن مال قابل دسترس، به جز مستثنیات دین، توانایی پرداخت بدهی خود را نداشته باشد.
مطابق ماده ۶ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مصوب ۱۳۹۴، معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی به جز مستثنیات دین، قادر به تأدیه دیون خود نباشد. همچنین اگر شخص به مالی دسترسی نداشته باشد، عدم قابلیت دسترسی به مال در حکم نداشتن آن است؛ البته اثبات این موضوع بر عهده مدیون خواهد بود.
بنابراین اعسار لزوماً به معنای بیکاری یا نداشتن هیچ‌گونه درآمدی نیست. ممکن است شخص شاغل باشد و درآمد ماهانه داشته باشد اما مجموع وضعیت مالی و هزینه‌های ضروری زندگی او اجازه پرداخت یکجای بدهی را ندهد.
چه زمانی می‌توان دادخواست اعسار از پرداخت محکوم‌به داد؟
هرگاه شخص به موجب حکم دادگاه محکوم به پرداخت مالی شده باشد و توانایی پرداخت یکجای محکوم‌به را نداشته باشد، می‌تواند با رعایت شرایط قانونی دادخواست اعسار تقدیم کند.
برای مثال:
- شخصی به پرداخت مهریه محکوم شده اما توانایی پرداخت یکجای آن را ندارد.
- فردی به پرداخت وجه چک یا بدهی مالی محکوم شده و دارایی کافی برای اجرای حکم ندارد.
- شخصی به پرداخت خسارت یا وجه ناشی از یک دعوای حقوقی محکوم شده اما امکان پرداخت یکجای آن را ندارد.
- محکوم‌علیه درآمد محدودی دارد و با وجود اشتغال نمی‌تواند تمام مبلغ محکوم‌به را یکجا پرداخت کند.
در چنین مواردی می‌توان با ارائه دلایل و مدارک لازم، از دادگاه تقاضای صدور حکم اعسار و در صورت احراز شرایط، تقسیط محکوم به را مطرح کرد.
مهلت طرح دعوای اعسار و ارتباط آن با احتمال حبس محکوم‌علیه
یکی از موضوعات مهم در دعوای اعسار، مهلت سی‌روزه پس از ابلاغ اجرائیه است.
مطابق ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، چنانچه محکوم‌علیه ظرف سی روز پس از ابلاغ اجرائیه، ضمن ارائه صورت کلیه اموال خود، دعوای اعسار را اقامه کند، تا زمان تعیین تکلیف دعوای اعسار حبس نمی‌شود؛ مگر اینکه دعوا را مسترد کند یا دعوای اعسار به موجب حکم قطعی رد شود.
اگر محکوم‌علیه خارج از این مهلت دادخواست اعسار تقدیم کند، وضعیت متفاوت است. در این حالت، مطابق تبصره یک ماده ۳، جلوگیری از حبس یا آزادی او منوط به پذیرش محکوم‌له بدون اخذ تأمین یا ارائه کفیل یا وثیقه معتبر و معادل محکوم‌به به تشخیص دادگاه خواهد بود.
بنابراین نباید تصور کرد که طرح دادخواست اعسار در هر زمانی به‌طور خودکار مانع بازداشت محکوم‌علیه می‌شود.
توصیه حقوقی: پس از ابلاغ اجرائیه، در صورت ناتوانی از پرداخت بدهی، موضوع را به تأخیر نیندازید. مهلت سی‌روزه و نحوه ارائه صورت اموال می‌تواند در وضعیت اجرای حکم و احتمال حبس مؤثر باشد.
شرایط اثبات اعسار از پرداخت محکوم‌به
اثبات اعسار به وضعیت مالی شخص و سابقه مالی او بستگی دارد. مطابق ماده ۷ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، در مواردی که وضعیت سابق مدیون دلالت بر ملائت او داشته باشد یا در برابر دین مالی دریافت کرده یا به هر نحو مالی تحصیل کرده باشد، اثبات اعسار بر عهده خود اوست؛ مگر اینکه تلف حقیقی یا حکمی آن مال را ثابت کند.
در مقابل، اگر مدیون در برابر دین مالی دریافت نکرده یا مالی تحصیل نکرده باشد و محکوم‌له نیز نتواند ملائت فعلی یا سابق او را ثابت کند، ادعای اعسار با سوگند مدیون و مطابق تشریفات قانونی قابل پذیرش است.
در نتیجه، بار اثبات اعسار در همه پرونده‌ها یکسان نیست و باید منشأ بدهی و وضعیت مالی سابق محکوم‌علیه بررسی شود.
مدارک لازم برای دادخواست اعسار و تقسیط بدهی
مطابق ماده ۸ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، مدعی اعسار باید صورت کامل اموال خود را به دادخواست ضمیمه کند.
این صورت باید شامل موارد زیر باشد:
- تعداد و ارزش اموال منقول و غیرمنقول.
- میزان وجوه نقدی و موجودی حساب‌های بانکی و مؤسسات مالی و اعتباری.
- مشخصات دقیق حساب‌های بانکی در داخل و خارج از کشور.
- اموالی که نزد اشخاص ثالث دارد.
- مطالبات مدعی اعسار از اشخاص دیگر.
- فهرست نقل‌وانتقالات و هرگونه تغییر در اموال از یک سال قبل از طرح دعوای اعسار به بعد.
در مواردی که بار اثبات اعسار بر عهده مدیون است و او قصد دارد از شهادت شهود استفاده کند، باید شهادت‌نامه کتبی حداقل دو شاهد را نیز ضمیمه دادخواست کند.
مطابق ماده ۹ همین قانون، شاهد باید از وضعیت معیشت و نحوه امرار معاش مدعی اعسار اطلاع کافی داشته باشد و درباره شغل، درآمد و نداشتن مال قابل دسترس برای پرداخت بدهی توضیح دهد.
ارائه شهادت‌نامه‌های کلی و بدون اطلاع واقعی از وضعیت مالی شخص ممکن است برای اثبات اعسار کافی نباشد.
دادگاه چگونه درباره اعسار و تقسیط بدهی تصمیم می‌گیرد؟
پس از ثبت دادخواست اعسار، دادگاه مطابق ماده ۱۰ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مکلف است فوراً از مراجع ذی‌ربط استعلام کند و از راه‌های قانونی دیگر نیز وضعیت مالی محکوم‌علیه را بررسی کند.
دادگاه ممکن است وضعیت حساب‌های بانکی، املاک، خودرو، درآمد و سایر دارایی‌های شخص را بررسی کند.
پس از رسیدگی و بررسی دلایل طرفین، دادگاه در صورت احراز اعسار می‌تواند با توجه به وضعیت مالی مدیون، مهلت مناسبی برای پرداخت تعیین کند یا حکم به تقسیط بدهی صادر کند.
نکته مهم آن است که صرف ارائه شهادت‌نامه یا صورت اموال، دادگاه را ملزم به پذیرش اعسار نمی‌کند. مجموعه دلایل و وضعیت واقعی مالی شخص ملاک تصمیم‌گیری خواهد بود.
تقسیط محکوم‌به چگونه تعیین می‌شود؟
مطابق ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، هرگاه اعسار شخص ثابت شود اما توانایی پرداخت اقساطی بدهی را داشته باشد، دادگاه با توجه به وضعیت او مهلت مناسب یا حکم تقسیط بدهی صادر می‌کند.
در تعیین میزان اقساط باید درآمد مدیون و معیشت ضروری او مورد توجه قرار گیرد؛ به‌گونه‌ای که توانایی پرداخت اقساط را داشته باشد.
بنابراین میزان اقساط برای همه اشخاص یکسان نیست. ممکن است دو نفر با بدهی مشابه، به دلیل تفاوت در درآمد، تعداد افراد تحت تکفل، هزینه‌های ضروری و وضعیت اقتصادی، اقساط متفاوتی داشته باشند.
همچنین مطابق تبصره یک ماده ۱۱، صدور حکم تقسیط مانع توقیف و وصول بخش پرداخت‌نشده محکوم‌به از اموالی که بعداً از محکوم‌علیه به دست می‌آید یا مطالبات او نیست.
آیا پس از صدور حکم اعسار می‌توان اقساط را تغییر داد؟
بله. اگر پس از صدور حکم تقسیط، وضعیت مالی و معیشتی محکوم‌علیه تغییر کند یا میزان درآمد او افزایش یا کاهش یابد، امکان درخواست تعدیل اقساط وجود دارد.
مطابق تبصره ۲ ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، هر یک از محکوم‌له و محکوم‌علیه می‌توانند با تقدیم دادخواست، تعدیل اقساط را از دادگاه درخواست کنند.
دادگاه با توجه به نرخ تورم بر اساس اعلام مراجع رسمی قانونی کشور یا تغییر وضعیت معیشت و درآمد محکوم‌علیه درباره افزایش یا کاهش اقساط تصمیم می‌گیرد.
برای مثال، اگر درآمد محکوم‌علیه به‌طور قابل توجهی کاهش یافته باشد، می‌تواند با ارائه مدارک مربوط درخواست کاهش اقساط کند. در مقابل، اگر وضعیت مالی او بهتر شده باشد، طلبکار نیز می‌تواند با ارائه دلایل و مستندات، افزایش اقساط را درخواست کند.
مستثنیات دین چیست و چه اموالی از توقیف مصون هستند؟
مستثنیات دین به اموالی گفته می‌شود که مطابق قانون، برای تأمین نیازهای ضروری زندگی محکوم‌علیه و افراد تحت تکفل او لازم هستند و اصولاً برای پرداخت بدهی قابل توقیف نیستند.
مطابق ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، موارد زیر از جمله مستثنیات دین محسوب می‌شوند:
- منزل مسکونی که عرفاً در شأن محکوم‌علیه در حالت اعسار او باشد.
- اثاثیه مورد نیاز زندگی برای رفع نیازهای ضروری محکوم‌علیه و افراد تحت تکفل او.
- آذوقه موجود به میزان نیاز متعارف.
- کتاب‌ها و ابزار علمی و تحقیقاتی متناسب با شأن اهل علم و تحقیق.
- وسایل و ابزار کار ضروری برای امرار معاش.
- تلفن مورد نیاز مدیون.
- مبلغی که در ضمن عقد اجاره به موجر پرداخت شده است؛ مشروط بر اینکه شرایط مقرر در قانون از جمله ضرورت مسکن و عدم تناسب بالاتر از شأن رعایت شده باشد.
البته تشخیص مصداق مستثنیات دین به شرایط هر پرونده بستگی دارد. برای مثال، صرف مسکونی بودن یک ملک به این معنا نیست که در هر شرایطی از توقیف مصون خواهد بود. شأن عرفی، نیاز محکوم‌علیه و مقررات قانونی باید بررسی شود.
آیا می‌توان به رأی اعسار و تقسیط بدهی اعتراض کرد؟
بله. اگر دادگاه دعوای اعسار را بپذیرد و حکم به اعسار یا تقسیط محکوم‌به صادر کند، محکوم‌له در صورت وجود دلایل قانونی می‌تواند نسبت به رأی صادرشده تجدیدنظرخواهی کند.
همچنین اگر دادگاه دعوای اعسار را رد کند، محکوم‌علیه نیز در صورت وجود جهات قانونی حق اعتراض خواهد داشت.
مطابق ماده ۱۴ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، دعوای اعسار غیرمالی است و در مرحله بدوی و تجدیدنظر خارج از نوبت رسیدگی می‌شود. با توجه به غیرمالی بودن دعوای اعسار، حکم صادرشده اصولاً با رعایت مقررات ماده ۳۳۱ قانون آیین دادرسی مدنی قابل تجدیدنظرخواهی است.
مهلت تجدیدنظرخواهی طبق ماده ۳۳۶ قانون آیین دادرسی مدنی برای اشخاص مقیم ایران بیست روز و برای اشخاص مقیم خارج از کشور دو ماه از تاریخ ابلاغ یا انقضای مدت واخواهی است.
بخوانید اعسار از پرداخت محکوم به
دلایل اعتراض به رأی اعسار
محکوم‌له برای اعتراض به رأی اعسار می‌تواند حسب مورد به دلایلی مانند موارد زیر استناد کند:
- وجود اموال و دارایی‌های قابل دسترس متعلق به محکوم‌علیه.
- وجود درآمد یا منابع مالی که در رسیدگی مورد توجه قرار نگرفته است.
- سابقه ملائت مالی محکوم‌علیه.
- دریافت مال در برابر دین و عدم اثبات تلف حقیقی یا حکمی آن.
- ناقص بودن صورت اموال ارائه‌شده.
- وجود تناقض یا نقص مؤثر در شهادت‌نامه شهود.
- عدم توجه دادگاه به استعلام‌ها و مدارک مؤثر در تشخیص وضعیت مالی.
صرف ادعای طلبکار مبنی بر تمکن مالی محکوم‌علیه کافی نیست و اعتراض باید بر دلایل و مستندات قابل بررسی استوار باشد.
نمونه متن کوتاه اعتراض به رأی اعسار و تقسیط بدهی
ریاست محترم دادگاه تجدیدنظر استان …
با سلام و احترام
اینجانب … به عنوان محکوم‌له پرونده کلاسه … نسبت به دادنامه شماره … صادره از شعبه … که به موجب آن حکم به پذیرش دعوای اعسار و تقسیط محکوم‌به صادر شده است، در مهلت قانونی اعتراض و تقاضای تجدیدنظرخواهی دارم.
دادگاه محترم بدون توجه کافی به دلایل و مستندات مربوط به وضعیت مالی تجدیدنظرخوانده از جمله … مبادرت به صدور رأی نموده است. در حالی که مدارک پیوست و قرائن موجود دلالت بر وجود اموال، درآمد یا سابقه تمکن مالی نامبرده دارد و این موضوع در احراز شرایط قانونی اعسار مؤثر است.
با عنایت به مراتب فوق و مستنداً به مواد ۷، ۸ و ۱۰ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی و مقررات مربوط به تجدیدنظرخواهی، تقاضای نقض دادنامه معترض‌عنه و رسیدگی مجدد با بررسی کامل وضعیت مالی محکوم‌علیه را دارم.
با احترام
نام و نام خانوادگی
امضاء
توجه: متن فوق نمونه عمومی است و باید با توجه به مفاد دادنامه، دلایل موجود در پرونده و جهت مشخص اعتراض تکمیل شود.
بریا مطالعه بیشتر متن اعتراض به رای اعسار
آیا اشخاص حقوقی و تجار می‌توانند دادخواست اعسار و تقسیط بدهی بدهند؟
خیر. مطابق ماده ۱۵ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، دادخواست اعسار از اشخاص حقوقی و اشخاصی که تاجر بودن آنها نزد دادگاه مسلم است پذیرفته نمی‌شود.
این اشخاص در صورت ناتوانی از پرداخت دیون باید مطابق مقررات مربوط، رسیدگی به ورشکستگی خود را درخواست کنند.
بنابراین پیش از طرح دعوای اعسار باید وضعیت حقوقی شخص و تاجر بودن یا نبودن او بررسی شود.
اگر پس از صدور حکم اعسار و تقسیط بدهی مشخص شود شخص اموال خود را پنهان کرده است چه می‌شود؟
پذیرش اعسار به معنای مصونیت دائمی محکوم‌علیه از اجرای حکم نیست.
مطابق ماده ۱۶ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، اگر محکوم‌علیه برای فرار از اجرای حکم از اعلام کامل اموال خودداری کند یا پس از صدور حکم اعسار مشخص شود برخلاف واقع خود را معسر معرفی کرده است، دادگاه ضمن رفع اثر از حکم اعسار سابق، او را به حبس تعزیری درجه هفت محکوم می‌کند.
همچنین ماده ۱۷ این قانون در مواردی که شخص با هدف فرار از پرداخت دین مرتکب تقصیر شده و موجب اعسار خود شده باشد، امکان اعمال محرومیت‌های مقرر قانونی را با شرایط همان ماده پیش‌بینی کرده است.
برای طرح دعوای اعسار و تقسیط بدهی چه مدارکی باید بررسی شود؟
برای تنظیم دادخواست اعسار یا دفاع در برابر آن، مدارک و اطلاعات زیر اهمیت دارند:
۱. تصویر دادنامه و اجرائیه صادرشده.
۲. مدارک مربوط به درآمد و شغل محکوم‌علیه.
۳. مدارک مربوط به هزینه‌های ضروری زندگی و افراد تحت تکفل.
۴. اطلاعات مربوط به حساب‌های بانکی و دارایی‌های منقول و غیرمنقول.
۵. مدارک مربوط به نقل‌وانتقالات مالی در یک سال پیش از طرح دادخواست اعسار.
۶. شهادت‌نامه شهود واجد شرایط قانونی در مواردی که استفاده از شهادت لازم یا مؤثر است.
۷. اسناد و مدارک مربوط به وضعیت مالی سابق و فعلی محکوم‌علیه.
در پرونده‌هایی که محکوم‌له مدعی پنهان کردن اموال یا انتقال دارایی‌هاست، بررسی دقیق نقل‌وانتقالات و سوابق مالی اهمیت ویژه‌ای دارد.
مشاوره با وکیل در دعوای اعسار و تقسیط بدهی و محکوم‌به
دعوای اعسار از جمله دعاوی ای است که نتیجه آن به وضعیت مالی واقعی شخص، منشأ بدهی، مدارک ارائه‌شده و نحوه رسیدگی دادگاه بستگی دارد.
اگر محکوم‌علیه هستید و توان پرداخت یکجای بدهی را ندارید، لازم است پیش از تنظیم دادخواست، شرایط قانونی اعسار و مدارک لازم توسط وکیل متخصص اعسار بررسی شود تا ادعای شما مستند و قابل دفاع باشد.
اگر محکوم‌له هستید و معتقدید بدهکار با وجود داشتن دارایی یا درآمد کافی خود را معسر معرفی کرده است، می‌توانید با ارائه دلایل قانونی نسبت به رأی اعسار اعتراض کنید.
در وکیل‌دان امکان دریافت مشاوره حقوقی درباره تنظیم دادخواست اعسار، دفاع در برابر دعوای اعسار، اعتراض به رأی اعسار و درخواست تعدیل اقساط فراهم است.
برای بررسی پرونده و انتخاب مسیر قانونی مناسب، پیش از اقدام قضایی مدارک و وضعیت مالی طرفین را با وکیل حقوقی بررسی کنید.