انتخاب مدت مشاوره تلفنی و ارتباط سریع با وکیل
سهم الارث وراث به نسبت خویشاوندی او با متوفی و با توجه به افرادی که هنگام فوت از او باقی مانده‌اند تعیین می‌شود. برای مثال سهم شوهر از همسر فوت‌شده با سهم زن از شوهر فوت‌شده یکسان نیست. همچنین وجود فرزند یا پدر و مادر متوفی می‌تواند میزان سهم سایر وراث را تغییر دهد.
برای محاسبه سهم الارث نمی‌توان فقط تعداد وراث را در نظر گرفت. ابتدا باید تمام وراث قانونی شناسایی شوند و سپس طبقه و درجه خویشاوندی و سهم هر یک بر اساس قانون مشخص شود. پس از آن نیز باید دیون و حقوق مقدم بر تقسیم ترکه بررسی شود.
در این مقاله قواعد اصلی ارث در قانون مدنی ایران را توضیح می‌دهیم تا بدانید هر یک از وراث چه سهمی دارند و در صورت اختلاف چگونه می‌توان حق خود را پیگیری کرد.
سهم الارث وراث چیست؟
سهم الارث بخشی از ترکه متوفی است که طبق قانون به هر یک از وراث تعلق می‌گیرد. این سهم ممکن است به صورت کسر مشخصی از ترکه مانند نصف یا یک‌چهارم باشد یا بر اساس قواعد ارث و نسبت وراث محاسبه شود.
مطابق ماده ۸۶۱ قانون مدنی دو عامل موجب ارث می‌شوند: نسب و سبب. نسب به رابطه خویشاوندی خونی مربوط است و سبب در این بحث شامل رابطه زوجیت قانونی است.
بنابراین فرزند و پدر و مادر از طریق نسب ارث می‌برند و زن و شوهر نیز در صورت وجود شرایط قانونی از یکدیگر ارث می‌برند.
طبقات وراث در قانون مدنی
مطابق مواد ۸۶۲ و ۸۶۳ قانون مدنی وراث نسبی در سه طبقه قرار می‌گیرند. اصل این است که تا زمانی که وارثی از طبقه مقدم وجود داشته باشد وارثان طبقه بعد ارث نمی‌برند. البته جزئیات قانونی و استثناهای مربوط به قائم‌مقامی باید در پرونده‌های خاص بررسی شود.
طبقه اول وراث
طبقه اول شامل اشخاص زیر است:
- پدر و مادر متوفی
- فرزندان متوفی
- نوه‌ها و نسل‌های بعدی در شرایطی که قانون مقرر کرده است
اگر متوفی فرزند داشته باشد نوه‌های او اصولاً به واسطه وجود فرزند بلاواسطه از ارث محروم می‌شوند. اگر متوفی فرزند بلاواسطه نداشته باشد امکان ارث بردن اولاد اولاد طبق ماده ۹۱۱ قانون مدنی مطرح می‌شود.
طبقه دوم وراث
طبقه دوم شامل پدربزرگ و مادربزرگ و همچنین برادر و خواهر و فرزندان آن‌ها در شرایط قانونی است.
این طبقه زمانی ارث می‌برد که وارثی از طبقه اول وجود نداشته باشد. برای تعیین سهم هر شخص در این طبقه باید نسبت خویشاوندی و وضعیت سایر وراث بررسی شود.
طبقه سوم وراث
طبقه سوم شامل عمو و عمه و دایی و خاله و فرزندان آن‌ها در حدود مقرر قانونی است. این اشخاص زمانی ارث می‌برند که وارثی از طبقات مقدم وجود نداشته باشد.
نکته مهم: زن یا شوهر در کنار وراث نسبی سهم خود را می‌برد و در تقسیم ارث باید وضعیت او نیز لحاظ شود. قواعد ارث زوجین با طبقات سه‌گانه وراث نسبی تفاوت دارد.
سهم الارث فرزندان چقدر است؟
سهم فرزندان به این بستگی دارد که متوفی چه وراث دیگری داشته باشد. نمی‌توان بدون بررسی وضعیت پدر و مادر و همسر متوفی و سایر شرایط قانونی سهم دقیق هر فرزند را اعلام کرد.
سهم پسر و دختر از ارث
بر اساس ماده ۹۰۷ قانون مدنی اگر متوفی پدر و مادر نداشته باشد و وراث او یک یا چند فرزند باشند:
- اگر تنها یک فرزند داشته باشد و وارث دیگری در این فرض مطرح نباشد تمام ترکه به او می‌رسد.
- اگر تمام فرزندان پسر باشند سهم آنان به طور مساوی تقسیم می‌شود.
- اگر تمام فرزندان دختر باشند سهم آنان به طور مساوی تقسیم می‌شود.
- اگر فرزندان شامل پسر و دختر باشند سهم هر پسر دو برابر سهم هر دختر است.
این قواعد مربوط به فرض قانونی بیان‌شده در ماده است. اگر همسر یا پدر و مادر متوفی نیز زنده باشند ابتدا باید سهم قانونی آن‌ها محاسبه شود و سپس باقی‌مانده ترکه طبق قواعد مربوط تقسیم شود.
آیا نوه از پدربزرگ یا مادربزرگ ارث می‌برد؟
اگر متوفی فرزند بلاواسطه داشته باشد نوه اصولاً از طریق قائم‌مقامی ارث نمی‌برد. اما اگر فرزند بلاواسطه متوفی وجود نداشته باشد ممکن است نوه‌ها مطابق مواد ۹۱۱ و ۹۱۲ قانون مدنی قائم‌مقام پدر یا مادر خود شوند.
در این حالت نحوه محاسبه سهم به نسل و شخصی که نوه از طریق او به متوفی می‌رسد وابسته است. بنابراین صرف اینکه پدر یا مادر نوه پیش از پدربزرگ یا مادربزرگ فوت کرده باشد به تنهایی برای محاسبه سهم کافی نیست و باید سایر وراث نیز مشخص شوند.
سهم الارث زن از شوهر چقدر است؟
سهم زن از شوهر متوفی به وجود یا نبود فرزند یا اولاد اولاد برای شوهر بستگی دارد.
مطابق ماده ۹۱۳ قانون مدنی سهم قانونی زوجه در حالت معمول به این صورت است:
- اگر شوهر فرزند یا اولاد اولاد نداشته باشد سهم زوجه یک‌چهارم است.
- اگر شوهر فرزند یا اولاد اولاد داشته باشد سهم زوجه یک‌هشتم است.
در مواردی که شوهر بیش از یک همسر دائمی داشته باشد سهم مقرر برای زوجه‌ها بین آنان تقسیم می‌شود. برای تعیین سهم نهایی باید وضعیت قانونی ازدواج و سایر شرایط مؤثر بررسی شود.
مطابق ماده ۹۴۶ قانون مدنی زن از اموال منقول عیناً و از اموال غیرمنقول از قیمت آن‌ها ارث می‌برد. اگر وراث از پرداخت قیمت امتناع کنند ماده ۹۴۸ قانون مدنی امکان استیفای حق زن از عین اموال را در شرایط مقرر پیش‌بینی کرده است.
بنابراین این تصور که زن در همه شرایط از خود زمین به همان صورت مالکیت عینی ارث می‌برد دقیق نیست. نحوه استیفای سهم او به قانون و وضعیت ترکه بستگی دارد.
سهم الارث شوهر از زن چقدر است؟
مطابق مواد ۹۱۳ و ۹۴۶ قانون مدنی سهم شوهر از همسر فوت‌شده در حالت معمول چنین است:
- اگر زن فرزند یا اولاد اولاد نداشته باشد سهم شوهر یک‌دوم ترکه است.
- اگر زن فرزند یا اولاد اولاد داشته باشد سهم شوهر یک‌چهارم ترکه است.
در محاسبه نهایی باید وضعیت سایر وراث و دیون و حقوق مقدم بر تقسیم ترکه نیز بررسی شود. در برخی وضعیت‌های خاص که هیچ وارث دیگری وجود ندارد قواعد تکمیلی ماده ۹۴۹ قانون مدنی نیز اهمیت پیدا می‌کند.
سهم الارث پدر و مادر چقدر است؟
سهم پدر و مادر متوفی به وجود یا نبود فرزند و سایر وراث وابسته است.
بر اساس ماده ۹۰۶ قانون مدنی اگر متوفی فرزند یا اولاد اولاد نداشته باشد و پدر و مادر هر دو زنده باشند اصل بر این است که مادر یک‌سوم و پدر دوسوم ارث می‌برد. در صورت وجود شرایط قانونی مربوط به حجب ممکن است سهم مادر به یک‌ششم کاهش یابد.
اگر متوفی فرزند داشته باشد قواعد مواد ۹۰۸ و ۹۰۹ قانون مدنی درباره سهم پدر و مادر و فرزندان باید بررسی شود. در بسیاری از این حالت‌ها سهم فرضی هر یک از پدر و مادر یک‌ششم است اما سهم نهایی به ترکیب وراث و مقررات مربوط به باقی‌مانده ترکه وابسته است.
بنابراین برای محاسبه سهم پدر و مادر نمی‌توان یک درصد ثابت را در همه پرونده‌ها به کار برد.
آیا برادر و خواهر از متوفی ارث می‌برند؟
بله. برادر و خواهر در طبقه دوم وراث قرار دارند و در صورتی که وارثی از طبقه اول وجود نداشته باشد ممکن است از متوفی ارث ببرند.
برای تعیین سهم آن‌ها باید مشخص شود که برادر یا خواهر ابوینی است یا ابی یا امی و همچنین تعداد و وضعیت سایر وراث بررسی شود. وجود پدربزرگ یا مادربزرگ و سایر اشخاصی که در طبقه دوم قرار می‌گیرند نیز ممکن است در نتیجه تقسیم مؤثر باشد.
به همین دلیل پاسخ به این پرسش که «سهم خواهر از ارث برادر چقدر است؟» بدون اطلاع از سایر وراث پاسخ دقیقی ندارد.
آیا سهم الارث همه وراث همیشه قطعی و ثابت است؟
خیر. سهم هر وارث بر اساس قانون تعیین می‌شود اما نتیجه محاسبه ممکن است با توجه به شرایط پرونده تغییر کند. مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:
- وجود یا نبود فرزند و اولاد اولاد
- زنده بودن پدر و مادر متوفی
- وجود همسر دائمی در زمان فوت
- نوع رابطه خویشاوندی و طبقه و درجه وارث
- وجود موانع قانونی ارث یا شرایط مؤثر دیگر
- دیون متوفی و حقوقی که پیش از تقسیم ترکه باید رعایت شوند
- وصیت معتبر متوفی و حدود قانونی اجرای آن
مطابق مواد ۸۶۹ و ۸۷۰ قانون مدنی تقسیم ترکه باید با رعایت حقوق و دیونی انجام شود که بر ترکه تعلق گرفته است. بنابراین ابتدا باید وضعیت حقوق مقدم بر تقسیم مشخص شود و سپس سهم قابل تقسیم وراث محاسبه گردد.
همچنین وصیت متوفی بدون توجه به حدود قانونی آن قابل اجرا نیست. برای بررسی وصیت و میزان نفوذ آن باید مقررات مربوط به وصایا و وضعیت رضایت وراث در موارد لازم بررسی شود.
برای محاسبه سهم الارث چه اطلاعاتی لازم است؟
برای محاسبه دقیق سهم هر وارث بهتر است اطلاعات زیر مشخص باشد:
۱. متوفی زن بوده یا مرد.
۲. آیا همسر او در زمان فوت زنده بوده است.
۳. آیا متوفی فرزند داشته است و فرزندان او پسر هستند یا دختر.
۴. آیا پدر و مادر متوفی در زمان فوت زنده بوده‌اند.
۵. آیا وراث دیگری مانند نوه یا برادر و خواهر مطرح هستند.
۶. آیا متوفی بدهی یا وصیت‌نامه داشته است.
۷. اموال و حقوق مالی باقی‌مانده از متوفی چه بوده و آیا مالکیت آن‌ها محل اختلاف است.
با مشخص شدن این اطلاعات می‌توان وراث قانونی را تعیین کرد و سهم هر یک را بر اساس مقررات مربوط محاسبه نمود.
اگر یکی از وراث سهم خود را دریافت نکند چه باید کرد؟
اگر یکی از وراث سهم قانونی خود را دریافت نکند یا سایر وراث مانع دسترسی او به اموال موروثی شوند باید ابتدا نوع اختلاف مشخص شود. ممکن است لازم باشد گواهی انحصار وراثت دریافت شود یا وضعیت اموال و بدهی‌های متوفی بررسی گردد. در صورت اختلاف درباره تقسیم اموال نیز امکان پیگیری قانونی متناسب با وضعیت پرونده وجود دارد.
اگر اختلاف مربوط به تقسیم ترکه یا فروش ملک موروثی باشد می‌توانید مقاله تقسیم ترکه و فروش اموال موروثی را نیز در سایت وکیل‌دان مطالعه کنید. اگر هنوز گواهی انحصار وراثت دریافت نشده است ابتدا شرایط و مراحل آن را در مقاله انحصار وراثت چیست؟ بررسی کنید.
پرسش‌های متداول درباره سهم الارث وراث
آیا دختر و پسر همیشه به نسبت یک به دو ارث می‌برند؟
خیر. این نسبت در مواردی مانند تقسیم میان فرزندان پسر و دختر طبق ماده ۹۰۷ قانون مدنی اعمال می‌شود. اما سهم هر فرزند از کل ترکه به وضعیت سایر وراث و قواعد قانونی مربوط نیز وابسته است.
آیا زن از تمام اموال شوهر ارث می‌برد؟
زن سهم قانونی خود را از ترکه شوهر می‌برد اما میزان آن به وجود یا نبود فرزند یا اولاد اولاد بستگی دارد. همچنین مطابق ماده ۹۴۶ قانون مدنی نحوه ارث بردن زن از اموال منقول و غیرمنقول یکسان نیست.
آیا می‌توان بدون رضایت همه وراث سهم‌الارث خود را مطالبه کرد؟
بله. اصل حق ارث به رضایت سایر وراث وابسته نیست. با این حال روش مطالبه و تقسیم اموال به وضعیت مالکیت و نوع مال و وجود اختلاف بستگی دارد. برای مثال فروش کل ملک موروثی با انتقال سهم مشاع یک وارث یکسان نیست.
آیا گواهی انحصار وراثت میزان دقیق سهم هر وارث را مشخص می‌کند؟
گواهی انحصار وراثت وراث قانونی و میزان سهم الارث آن‌ها را طبق مقررات مربوط مشخص می‌کند. با این حال شناسایی و ارزش‌گذاری اموال و بررسی دیون و وصیت و اختلافات مربوط به مالکیت ممکن است به اقدامات جداگانه نیاز داشته باشد.
آیا برای محاسبه سهم‌الارث حتماً باید وکیل گرفت؟
برای موارد ساده می‌توان با شناسایی وراث و مراجعه به مقررات قانونی سهم را محاسبه کرد. اما اگر درباره وارثان اختلاف وجود داشته باشد یا ملک و بدهی و وصیت‌نامه یا حقوق همسر مطرح باشد بررسی حقوقی پرونده و مشاوره با وکیل پایه یک دادگستری می‌تواند از اشتباه در محاسبه و اقدامات بعدی جلوگیری کند.
مشاوره حقوقی درباره سهم الارث وراث
اگر درباره سهم خود از ارث ابهام دارید یا سایر وراث سهم شما را نمی‌پذیرند بهتر است پیش از امضای توافق‌نامه یا انتقال اموال وضعیت حقوقی ترکه بررسی شود. محاسبه سهم‌الارث به ترکیب وراث و نوع اموال و دیون و وصیت متوفی وابسته است.
برای بررسی شرایط پرونده و دریافت راهنمایی درباره سهم‌الارث و مطالبه حقوق قانونی خود می‌توانید از خدمات مشاوره حقوقی ارث و وصیت در وکیل‌دان استفاده کنید.