حضانت فرزند مشترک | شرایط و قوانین حضانت فرزند

حضانت فرزند مشترک یکی از مهم‌ترین موضوعات حقوق خانواده است که ممکن است در شرایط مختلف مطرح شود. برخلاف تصور برخی افراد، بحث حضانت فقط مربوط به زمانی نیست که زن و شوهر از یکدیگر طلاق گرفته‌اند. ممکن است پدر و مادر همچنان رابطه زوجیت داشته باشند اما به دلیل اختلافات خانوادگی جدا از یکدیگر زندگی کنند و درباره نگهداری و زندگی فرزند اختلاف داشته باشند.

به همین دلیل برای بررسی حضانت فرزند مشترک باید شرایط قانونی حضانت را به صورت مستقل از موضوع طلاق بررسی کرد.

در قانون مدنی ایران برای حضانت و نگهداری طفل مقررات مشخصی وجود دارد و در موارد اختلاف میان والدین نیز دادگاه با توجه به مقررات قانونی و مصلحت طفل تصمیم‌گیری می‌کند.

در این مقاله مهم‌ترین مقررات مربوط به حضانت فرزند را بررسی می‌کنیم.

حضانت فرزند چیست؟

حضانت در اصطلاح حقوقی به نگهداری و مراقبت از طفل و انجام امور مربوط به تربیت و پرورش او گفته می‌شود.

مطابق ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی:

«نگاهداری اطفال هم حق و هم تکلیف ابوین است.»

بنابراین حضانت فرزند فقط یک امتیاز برای پدر یا مادر نیست. قانون از یک طرف حق والدین برای نگهداری و تربیت فرزند را به رسمیت شناخته و از طرف دیگر آنها را در برابر فرزند خود دارای تکلیف دانسته است.

در نتیجه وقتی درباره حضانت صحبت می‌کنیم باید میان حق حضانت و تکلیف نگهداری از طفل توجه داشته باشیم.

حضانت فرزند با پدر است یا مادر؟

مهم‌ترین مقرره درباره اولویت والدین در حضانت فرزند ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی است.

مطابق این ماده:

«برای حضانت و نگهداری طفلی که ابوین او جدا از یکدیگر زندگی می‌کنند مادر تا سن هفت سالگی اولویت دارد و پس از آن با پدر است.»

بنابراین قانون در مورد کودکی که پدر و مادر او جدا از یکدیگر زندگی می‌کنند برای مادر تا هفت سالگی اولویت در حضانت و نگهداری قائل شده و پس از آن حضانت با پدر است.

نکته مهم این است که عبارت «جدا از یکدیگر زندگی می‌کنند» در ماده ۱۱۶۹ صرفاً به معنای مطلق طلاق نیست. ممکن است زوجین هنوز به طور رسمی از یکدیگر طلاق نگرفته باشند اما به دلیل اختلافات خانوادگی یا سایر شرایط جدا از یکدیگر زندگی کنند.

بنابراین موضوع حضانت می‌تواند پیش از طلاق نیز مطرح شود.

حضانت فرزند تا هفت سالگی

طبق ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی مادر تا سن هفت سالگی نسبت به حضانت و نگهداری طفل اولویت دارد.

این اولویت به این معناست که در وضعیت معمول قانونی مادر برای نگهداری طفل نسبت به پدر مقدم است.

البته این موضوع به معنای آن نیست که در تمام شرایط و بدون توجه به وضعیت طفل امکان باقی ماندن حضانت نزد مادر وجود دارد. در مواردی که شرایط قانونی مربوط به حضانت وجود نداشته باشد یا سلامت جسمانی و تربیت اخلاقی طفل در معرض خطر قرار گیرد موضوع می‌تواند در دادگاه مورد بررسی قرار گیرد.

همچنین باید توجه داشت که اولویت حضانت با مادر به معنای از بین رفتن حقوق قانونی پدر نسبت به فرزند نیست.

حضانت فرزند بعد از هفت سالگی

مطابق قسمت دوم ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی پس از هفت سالگی حضانت با پدر است.

با این حال قانون در ادامه مقرر کرده است:

«بعد از هفت سالگی در صورت حدوث اختلاف حضانت طفل با رعایت مصلحت کودک به تشخیص دادگاه می‌باشد.»

بنابراین در صورت اختلاف والدین پس از هفت سالگی موضوع مصلحت کودک اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند و دادگاه باید با توجه به شرایط پرونده تصمیم‌گیری کند.

موضوع حضانت فرزند بعد از هفت سالگی دارای نکات و مسائل حقوقی متعددی است که در مقاله اختصاصی «حضانت فرزند بعد از ۷ سالگی با پدر است یا مادر؟» بررسی خواهد شد.

آیا حضانت فرزند فقط در زمان طلاق مطرح می‌شود؟

خیر

البته باید توجه داشت در هنگام طلاق حضانت فرزند و نحوه ملاقات و نگهداری آن باید تعیین تکلیف گردد.

برای مثال ممکن است:

• زن و شوهر هنوز با یکدیگر زندگی کنند اما درباره نگهداری طفل اختلاف داشته باشند
• پدر و مادر به دلیل اختلافات خانوادگی جدا از یکدیگر زندگی کنند
• زوجین هنوز طلاق نگرفته باشند اما فرزند نزد یکی از آنها زندگی کند
• زن و شوهر از یکدیگر طلاق گرفته باشند
• یکی از والدین از نگهداری طفل خودداری کند
• درباره محل زندگی و نگهداری طفل میان والدین اختلاف ایجاد شود

بنابراین برای پاسخ به سؤال «حضانت فرزند با چه کسی است؟» صرفاً نباید وضعیت طلاق یا عدم طلاق را ملاک قرار داد. باید شرایط زندگی والدین و مقررات قانونی مربوط به حضانت بررسی شود.

آیا حضانت فرزند حق پدر و مادر است؟

بله.

مطابق ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی نگهداری اطفال هم حق و هم تکلیف پدر و مادر است.

از این جهت حضانت دارای دو جنبه است:

نخست حق والدین:
پدر و مادر اصولاً حق دارند از فرزند خود نگهداری و مراقبت کنند.

دوم تکلیف والدین:
پدر و مادر نمی‌توانند بدون دلیل قانونی از وظیفه نگهداری و مراقبت از طفل خود شانه خالی کنند.

این دو جنبه باعث می‌شود که حضانت را صرفاً یک اختیار شخصی والدین ندانیم.

آیا می‌توان طفل را از پدر یا مادری که حضانت با اوست گرفت؟

اصل بر حمایت از رابطه طفل با والدین و رعایت مقررات قانونی حضانت است.

مطابق ماده ۱۱۷۵ قانون مدنی:

«طفل را نمی‌توان از ابوین و یا از پدر و یا مادری که حضانت با اوست گرفت مگر در صورت وجود علت قانونی.»

بنابراین صرف اختلاف میان پدر و مادر یا تمایل یکی از آنها برای زندگی کردن فرزند با او به تنهایی برای تغییر وضعیت حضانت کافی نیست.

اگر یکی از والدین مدعی باشد که ادامه حضانت نزد والد دیگر به مصلحت طفل نیست یا سلامت جسمانی یا تربیت اخلاقی او در معرض خطر قرار گرفته است باید موضوع بر اساس مقررات قانونی بررسی شود.

موارد سلب حضانت فرزند

قانون در شرایط خاص امکان تغییر وضعیت حضانت را پیش‌بینی کرده است.

مهم‌ترین مقرره در این زمینه ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی است.

مطابق این ماده هرگاه در اثر عدم مواظبت یا انحطاط اخلاقی پدر یا مادری که طفل تحت حضانت اوست سلامت جسمانی یا تربیت اخلاقی طفل در معرض خطر باشد دادگاه می‌تواند به تقاضای اشخاص مقرر در قانون تصمیم مقتضی درباره حضانت اتخاذ کند.

قانون از جمله موارد زیر را به عنوان مصادیق عدم مواظبت یا انحطاط اخلاقی بیان کرده است:

• اعتیاد زیان‌آور به الکل
• اعتیاد زیان‌آور به مواد مخدر
• قمار
• اشتهار به فساد اخلاق و فحشا
• ابتلا به بیماری روانی با تشخیص پزشکی قانونی
• سوءاستفاده از طفل
• اجبار طفل به ورود در مشاغل ضد اخلاقی مانند فساد و فحشا
• تکدی‌گری
• قاچاق
• تکرار ضرب و جرح خارج از حد متعارف

البته وجود ادعا به تنهایی برای سلب حضانت کافی نیست و شرایط قانونی و وضعیت واقعی طفل باید مورد بررسی قرار گیرد.

موضوع سلب حضانت فرزند به دلیل اهمیت آن در مقاله جداگانه بررسی خواهد شد.

ازدواج مجدد مادر و حضانت فرزند

موضوع ازدواج مجدد مادر نیز در قانون مدنی به صورت خاص مورد توجه قرار گرفته است.

مطابق ماده ۱۱۷۰ قانون مدنی اگر مادر در مدتی که حضانت طفل با اوست با دیگری ازدواج کند حق حضانت با پدر خواهد بود.

بنابراین این موضوع با موارد سلب حضانت موضوع ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی یکسان نیست و باید بر اساس مقرره قانونی مربوط به خود بررسی شود.

در پرونده‌ای که چنین موضوعی مطرح است باید شرایط قانونی و وضعیت حضانت در زمان رسیدگی به دقت بررسی شود و مطابق قانون در این صورت حضانت از مادر گرفته می شود .

حضانت فرزند در صورت فوت یکی از والدین

قانون مدنی برای وضعیت فوت یکی از والدین نیز حکم مشخصی دارد.

مطابق ماده ۱۱۷۱ قانون مدنی:

«در صورت فوت یکی از ابوین حضانت طفل با آنکه زنده است خواهد بود هر چند متوفی پدر طفل بوده و برای او قیم معین کرده باشد.»

بنابراین اصل قانونی در این وضعیت آن است که حضانت طفل با والد زنده خواهد بود.

البته مسائل مربوط به ولایت قهری و قیمومت با موضوع حضانت تفاوت دارد و نباید این عناوین حقوقی با یکدیگر اشتباه شوند.

حضانت و حق ملاقات فرزند

حضانت با ملاقات فرزند دو موضوع متفاوت هستند.

ممکن است طفل تحت حضانت یکی از والدین باشد اما والد دیگر همچنان حق ملاقات با فرزند خود را داشته باشد.

مطابق ماده ۱۱۷۴ قانون مدنی هرگاه به علت طلاق یا به هر علت دیگری ابوین طفل در یک منزل سکونت نداشته باشند هر یک از ابوین که طفل تحت حضانت او نیست حق ملاقات طفل خود را دارد.

بنابراین حق ملاقات صرفاً مربوط به طلاق نیست و قانون صراحتاً عبارت «یا به هر علت دیگری» را نیز مورد توجه قرار داده است.

در صورتی که والدین درباره زمان و مکان ملاقات اختلاف داشته باشند دادگاه در این خصوص تصمیم‌گیری خواهد کرد. معمولا ملاقات در مراکز مهر والدین انجام می گیرد.

جزئیات این موضوع در مقاله مستقل «ملاقات با فرزند؛ شرایط و نحوه تعیین زمان ملاقات» بررسی خواهد شد.

اگر یکی از والدین مانع ملاقات فرزند شود

حق حضانت به معنای اختیار نامحدود والد دارای حضانت برای قطع ارتباط فرزند با والد دیگر نیست.

در صورتی که یکی از والدین مانع ملاقات طفل با شخص ذی‌حق شود موضوع می‌تواند از طریق قانونی پیگیری شود.

مطابق ماده ۴۱ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ دادگاه در مواردی که مسئول حضانت از انجام تکالیف خودداری کند یا مانع ملاقات طفل با اشخاص ذی‌حق شود می‌تواند با رعایت مصلحت طفل تصمیم مقتضی اتخاذ کند. از جمله موراد آن بازداشت شخصی می باشدکه مانع ملاقات طفل شده است .

موضوع ممانعت از ملاقات فرزند و اقدامات قانونی مربوط به آن در مقاله جداگانه بررسی خواهد شد.

اگر حکم حضانت اجرا نشود چه باید کرد؟

گاهی دادگاه درباره حضانت طفل تصمیم گرفته است اما شخصی که طفل در اختیار اوست از اجرای حکم خودداری می‌کند.

در این وضعیت موضوع اجرای حکم مطرح می‌شود.

مطابق ماده ۴۰ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ هرکس از اجرای حکم دادگاه در مورد حضانت طفل استنکاف کند یا مانع اجرای آن شود یا از استرداد طفل امتناع ورزد حسب تقاضای ذی‌نفع و به دستور دادگاه صادرکننده رأی نخستین تا زمان اجرای حکم بازداشت می‌شود.

بنابراین پس از صدور حکم حضانت نیز ممکن است مسائل اجرایی مستقلی ایجاد شود.

جزئیات نحوه اجرای حکم حضانت و تحویل طفل در مقاله اختصاصی «اجرای حکم حضانت؛ نحوه تحویل فرزند و ضمانت اجرای عدم تحویل» بررسی خواهد شد.

حضانت فرزند و مصلحت طفل

در پرونده‌های مربوط به حضانت فرزند مشترک توجه به مصلحت طفل اهمیت زیادی دارد.

به ویژه در مواردی که میان والدین اختلاف ایجاد شده است نمی‌توان صرفاً با تکیه بر خواسته پدر یا مادر درباره محل زندگی و نگهداری طفل تصمیم گرفت.

قانون در موارد مختلف از جمله مقررات مربوط به حضانت بعد از هفت سالگی و تصمیمات دادگاه درباره حضانت و ملاقات بر رعایت مصلحت طفل تأکید کرده است.

بنابراین در یک پرونده حضانت ممکن است عواملی مانند وضعیت زندگی طفل و شرایط والدین در تصمیم‌گیری قضایی اهمیت پیدا کند.

آیا برای حضانت فرزند به وکیل نیاز است؟

برای طرح یا دفاع در پرونده‌های مربوط به حضانت ابتدا باید وضعیت دقیق خانواده و شرایط قانونی پرونده بررسی شود.

برای مثال ممکن است سؤال شما فقط درباره اولویت حضانت مادر تا هفت سالگی باشد یا اینکه درباره حضانت فرزند بعد از هفت سالگی اختلاف ایجاد شده باشد. در پرونده‌ای دیگر ممکن است یکی از والدین مدعی عدم صلاحیت والد دیگر برای نگهداری طفل باشد یا مسئله ممانعت از ملاقات و اجرای حکم حضانت مطرح شده باشد.

در چنین شرایطی مشاوره با وکیل خانواده می‌تواند به مشخص شدن مسیر قانونی مناسب کمک کند.

در وکیل‌دان امکان دریافت مشاوره حقوقی حضانت فرزند به صورت مشاوره تلفنی و آنلاین فراهم است.

مشاوره با وکیل حضانت فرزند

اگر درباره حضانت فرزند مشترک سؤال دارید و می‌خواهید بدانید با توجه به شرایط خانوادگی شما حضانت طفل با چه کسی است یا برای پیگیری حقوق قانونی خود چه اقدامی باید انجام دهید می‌توانید پیش از اقدام قضایی با وکیل مشورت کنید.

مشاوره حقوقی حضانت فرزند

مشاوره تلفنی با وکیل خانواده

مشاوره آنلاین با وکیل حضانت

سوالات متداول درباره حضانت فرزند

حضانت فرزند با پدر است یا مادر؟

مطابق ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی مادر تا سن هفت سالگی نسبت به حضانت و نگهداری طفل اولویت دارد و پس از آن حضانت با پدر است. در صورت حدوث اختلاف پس از هفت سالگی دادگاه با رعایت مصلحت کودک تصمیم‌گیری می‌کند.

آیا حضانت فقط بعد از طلاق مطرح می‌شود؟

خیر. حضانت می‌تواند زمانی مطرح شود که زن و شوهر هنوز از یکدیگر طلاق نگرفته‌اند اما به علت اختلاف یا شرایط دیگر جدا از یکدیگر زندگی می‌کنند. همچنین در صورت طلاق نیز مقررات حضانت قابل اجرا است.

آیا حضانت حق پدر و مادر است؟

بله. مطابق ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی نگهداری اطفال هم حق و هم تکلیف ابوین است.

آیا می‌توان حضانت فرزند را از پدر یا مادر گرفت؟

در صورت وجود شرایط قانونی امکان تغییر وضعیت حضانت وجود دارد. یکی از مهم‌ترین مقررات در این زمینه ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی است که در صورت وجود وضعیت‌هایی که سلامت جسمانی یا تربیت اخلاقی طفل را در معرض خطر قرار دهد امکان اتخاذ تصمیم قضایی درباره حضانت را پیش‌بینی کرده است.

آیا والد فاقد حضانت حق ملاقات فرزند را دارد؟

بله. مطابق ماده ۱۱۷۴ قانون مدنی هر یک از والدین که طفل تحت حضانت او نیست حق ملاقات با فرزند خود را دارد و در صورت اختلاف درباره زمان و مکان ملاقات دادگاه تصمیم‌گیری می‌کند.

اگر یکی از والدین از تحویل فرزند خودداری کند چه می‌شود؟

اگر حکم دادگاه درباره حضانت صادر شده باشد و شخصی از اجرای حکم خودداری کند یا مانع اجرای آن شود مقررات ماده ۴۰ قانون حمایت خانواده درباره اجرای حکم حضانت قابل بررسی است.

جمع‌بندی

حضانت فرزند مشترک موضوعی مستقل از طلاق است و ممکن است در دوران زندگی مشترک یا در زمانی که والدین به هر دلیل جدا از یکدیگر زندگی می‌کنند و همچنین پس از طلاق مطرح شود.

مطابق ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی نگهداری اطفال هم حق و هم تکلیف پدر و مادر است. بر اساس ماده ۱۱۶۹ نیز مادر تا سن هفت سالگی نسبت به حضانت و نگهداری طفل اولویت دارد و پس از آن حضانت با پدر است. در صورت حدوث اختلاف پس از هفت سالگی رعایت مصلحت کودک و تشخیص دادگاه اهمیت دارد.

در موارد خاص نیز قانون امکان تغییر وضعیت حضانت را پیش‌بینی کرده است. همچنین حضانت از حق ملاقات فرزند متفاوت است و والد فاقد حضانت اصولاً حق ملاقات با طفل خود را دارد.

اگر درباره حضانت فرزند مشترک با مسئله‌ای مواجه هستید می‌توانید پیش از طرح دعوا یا هر اقدام قضایی دیگر از وکیل خانواده و وکیل حضانت مشاوره حقوقی دریافت کنید.